Ήμουν μικρή σε ηλικία, όταν με πήγαιναν οι γονείς μου στο δασάκι των Πεντακοσίων για να πάρω καθαρό  αέρα και να μου ανοίξει η όρεξη. Ήταν όμορφα εκεί, στη γειτονιά των αγγέλων, όπου το καταπράσινο δασάκι λες και με περίμενε για να πλέξω μακριές «αλυσίδες» ή κολιέ παραμυθιών, καθώς ένωνα μία μία τις λεπτές πευκοβελόνες. Άλλωστε, το έδαφος ήταν διάσπαρτα γεμάτο από την παράξενη τούτη φυλλωσιά.

Γύρω στα μέσα του ’70, όταν άρχιζε ήδη ο οικοδομικός οργασμός κι να χτίζονται τριώροφα σπίτια, πολυκατοικίες εργολαβικές, κυρίως, το Σούγιολου έχανε την άπλα τ’ ουρανού και τη θέα του. Κι έμοιαζε γαλανή, καθάρια τούτη η θέα, που έδινε σ’ εμάς τους κατοίκους της περιοχής την αίσθηση οι ασφαλτοστρωμένοι δρόμοι  της οδού Καραϊσκάκη, Φαβιέρου, Τιμίου Σταυρού έσμιγαν αρμονικά με τους χωματόδρομους, όπου η οσμή του καλοκαιριού κρατούσε μέχρι το μέσο ου χειμώνα.

Έτσι όπως χάναμε, λοιπόν, τούτη την οικία σ’ εμάς απεραντοσύνη του μικρόκοσμου και της  παλιάς γειτονιάς, τρέχαμε να βρούμε καταφύγιο στον συνοικισμό των Πεντακοσίων. Τα Πεντακόσια ήταν γνωστή συνοικία στην Καβάλα κι ονομάστηκε έτσι, όχι γιατί χτίστηκαν πεντακόσια σπίτια (όπως νομίζουν πολλοί), αλλά γιατί στέγασε πεντακόσιες οικογένειες από την Ανατολική Θράκη κατά τον διωγμό από τους Τούρκους στο 1922.

Όλη η ιστορία τούτης της Καβαλιώτικης περιοχής και των ανθρώπων που την κατοικούσαν, επέλεξε ως βάση για  το βιβλίο της η Βασιλική Ντόλου. Ένα βιβλίο το οποίο έχει τίτλο «Ψυχές στη σκιά» (σελ.207) και κυκλοφόρησε τον Οκτώβριο του 2010, αποτελεί τη δεύτερη έκδοση της Δημοτικής Βιβλιοθήκης Καβάλας. Η έκδοση είναι εμπλουτισμένη με πλήθος παλαιού φωτογραφικού υλικού, στοιχείο που κάνει ακόμα πιο ζωντανή τη, μέχρι στιγμής,, προφορική ιστορία.

Γράφοντας ‘προφορική ιστορία’, δηλαδή την καταγεγραμμένη στη συλλογική μνήμη πορεία μιας ή και περισσοτέρων γενιών, περνούσε ή γινόταν γνωστή σαν βιωματικός μύθος, στο νου μου έχω τα δημοτικά τραγούδια. Άραγε, μπορεί ο παραπάνω συνειρμός μου να συνδεθεί με το αρχετυπικό ίσως μοτίβο των μύθων του Αισώπου;

Όπως βλέπουμε στις πυκνογραμμένες σελίδες, το «Ψυχές στη σκιά» τα Πεντακόσια είναι μια ιστορική, γραφική γωνιά της Καβάλας και μοιάζει σα νησί που βρέχεται από α κύματα της θάλασσας. Εδώ έσμιξαν τις ζωές, τον πόνο, τη φτώχεια, τον κατατρεγμό, τους πόθους, τα βάσανα και τα όνειρά τους απλοί αγνοί άνθρωποι που μεγαλούργησαν.

Σ’ αυτούς τους ανθρώπους αναφέρεται το περιεχόμενο του βιβλίου. Η θαλασσινή αύρα που περνάει ανάμεσα από τα κλαδιά των πεύκων του μικρού πευκοδάσους που φύτεψε ο Ελευθέριος Βενιζέλος και μικρά προσφυγόπουλα των σχολείων, ακούγεται σαν ψίθυρος που φέρνει παλιές μνήμες. Μνήμες της νεαρής Αγγέλικας, του Στέργιου, του Ανέστη, της Ελισσώς, που έζησαν εκεί, αφήνοντας την τελευταία τους πνοή από τις κακουχίες, τον πόλεμο, την εμφύλια σύρραξη, αλλά και στον τρομαχτικό ίσκιο του Λεμπέτ (τρελοκομείου).

Όμως, η εποχή που περιγράφει η Ντόλου για όσους από εμάς την έζησαν ή έστω την πρόλαβαν, μας παραδίδει μια μαρτυρία κι μια αφήγηση που συναρπάζει. Όπως η   εμβληματική  παρουσία του Βενιζέλου, οι χαρούμενες φωνές των μικρών παιδιών –που παίζουν ξένοιαστα, ο πρώτος περίπατος του νιογέννητου στο δασάκι, αλλά και το πρώτο ραντεβού των ερωτευμένων νεαρών, το κουβεντολόι των κοριτσιών μεταξύ τους και μαζί μ’ αυτές το χαρούμενο ξάφνιασμα της κυρα Γιάννας, που βρέθηκε να νταντεύει το ροδομάγουλο κοριτσάκι της ενώ η ίδια νόμιζε ότι της κόπηκαν τα έμμηνα. Συνυφασμένη και παράλληλη η μνήμη, που, ως πρακτική καθημερινότητα των «Ψυχών στη σκιά», συναντάει τον ενεστώτα χρόνο των ηρώων στα μικρά σπίτια με την κοκκινωπή κεραμοσκεπή.

Οι άνθρωποι ως χαρακτήρες, ακόμη και αυτές των περιφερειακών πόλεων, δεν συγκρατούνται πια στη μνήμη μας, με την ευκρίνεια ή ενέργεια των παλαιότερων εποχών, αφού στη σύγχρονη εποχή αυξήθηκε δραματικά η εσωστρέφεια και κυριαρχεί το περιχαρακωμένο ‘άβατο’ της ιδιωτικής ζωής όλων μας.

Η Β. Ντ. ξέρει ν’ αφηγείται και μ’ αυτό αποδεικνύει ότι η αφήγηση είναι κάτι που το ΄χεις μέσα σου, δεν το μαθαίνεις ούτε σου διδάσκεται. Ίσως κάποιοι να θεωρήσουν λαϊκή  τη γραφή και το ύφος της δεν ανήκει στην αυτή καθαυτή ‘επίσημη’ λογοτεχνία. Το σίγουρο πάντως είναι ότι το βιβλίο κρύβει μέσα του πνοή και σταθερούς ρυθμούς.